Vücud ayetleri: Deq
İngilizce’de “tattoo”, Kürdçe’de “deq”, Türkçe’de “dövme” diye isimlenen bu kültür, tüm dünyaya yayılmıştır. Şimdilerde revaçta olmayan ama geçici ve baskı dövmelerle yer değiştiren bu kültür genç erkekler tarafından daha çok işleniyor. Köylerde dolaşıp bu işi yapan Qereçîler de yok artık.
11.08.2018

Paşa İMREK

Deqin tarihi ile ilgili kesin bir tarih söylemek çok zor, çünkü on bin yıllara dayanıyor. Bazı kaynaklarda ise 500 yüz yıllık olduğu da söylenir. Kamış ve yaprak boyalarıyla yapılmış Mısır mumyalarındaki deqlerin M.Ö. 2000’li yıllara ait olduğu söylenmektedir. Mezopotamya’da on binlerce yıldan beri Kürdler ve Arapların yaşadığı coğrafyada yapılmaktadır. Kabile döneminde de deq geleneğine rastlandığı söylenir. Her kabilenin ayrı bir dövmesi, ve her kabilenin içindeki insanların yaptıkları işe göre dövmesi yapması, kabile reisinin dövmesi ayrı, işçilerin dövmesinin ayrı şekillerden oluştuğu söylenir. Bu feodalizmin gelişmesiyle aşiretlere ve dinlerde de görülmektedir. Her farklı dinin farklı simgeleri, ve her aşiretin farklı dövmeleri olduğuna dair kesin bilgiler bulunmaktadır. Günümüzde ise sadece yaşlı insanlarda olduğu görülmektedir. Gençlerde pek görülmemektedir.

İngilizce’de “tattoo”, Kürdçe’de “daq” veya “deq”, Türkçe’de “dövme, düğüm” diye isimlenen bu kültür, neredeyse tüm dünyaya yayılmıştır. Avusturya ve İtalya sınır dağlarında bulunan buz adamın dövmeleri, muhtemelen İÖ. 10 bin ila 38 bin tarihlerini göstermektedir. Japonlardaki balçıktan dövmeler ise, İÖ.5 bin yıldan daha eskidir. Mısır mumyalarındaki dövmeler İÖ. 2 binli yıllara aittir. Hunların Pazırık Kurganlarında da dövmeler bulunmuştur. Antik Trak Kavmi, dövmeyi asalet nişanesi olarak kabul ederdi. Yunanlılar ise dövmeleri ahlaksızlık olarak görürdü. Romalılarda dövme suçlu ve köle belirleme işareti olarak kullanılırdı. Amerika'nın birçok bölgesinde de dövmelere rastlanmıştır. (Meksika, Güney ve Kuzey Amerika yerlileri, İndialar)

Cezayirli gemiciler tarafından Osmanlı'ya yayılan dövmelerin, 17.yy da Yeniçeri bölüklerini simgelemek amacıyla kullanıldığı bilinmektedir 

Pasifik bölgesinde (Amerika, Avustralya, Markiz, Samoa, Yeni Zelanda, Meksika Hawai, Burma, Tayland, Laos, Japonya) dövmecilik tekniği hayli gelişmiştir. Sibirya, Orta Asya, Ortadoğu ve Afrika'nın önemli bir bölümü, dövmenin yaygın olduğu bölgelerden sayılır. Eskimolar, Çukçiler, Gurdenland ile İtalya'nın bazı yerlileri cilt altına bazı cisimleri gömerek yapılan dövme türüne rağbet ederler.

Mağaralarda, duvarlarda ve mezarlarda da bu deq motiflerine rastlamak mümkündür. Mezarlarda dahi dövme motiflerine çok rastlanılmaktadır. Dövmeler; Şamanizm, Paganizm, Animizm, Saabilik, Taoizm, Budizm, Manihaizm ve Bahdini inançlarının derin izlerini içinde taşır. Dövme motifleri ve sembolleri aslında her biri birer hikayeyi, öyküyü ve geçmişin sırlı, mistik ve mitolojik değerleri anlatmaktadır.

Dövme, bedene uyumlu bir boya maddesinin ömür boyu çıkmayacak biçimde derinin alt yüzeyine desenler halinde nakşediliş sanatıdır. Kürdistan’da deq işleyenler genellikle Romanların “Qereçî” diye bilinen kolundandır. Qereçiler, M.Ö 4 Y.Y’da Hindistan’ın Karaçi bölgesinden Kürdistan’a göçen ve yerleşik hayata geçemeyen Romanlardır. Daha çok dans, müzik aletleri çalma gibi alanlarda tanınırlar. Bu kişiler yöre halkını ücreti karşılığında dövmelerle donatırlar. Şimdilerde revaçta olmayan ama geçici ve baskı dövmelerle yer değiştiren bu kültür halen genç erkekler tarafından işlendiği görülmüştür. Daha önce köylerde dolaşıp bu işi yapan Qereçîlere de pek rastlamak mümkün değil artık.

Kız doğuran anne sütünden 

Dövmenin yapılışı ise; Dövme boyası hazırlanır, bu boyanın hammaddesi yeni doğum yapmış kadın (kız çocuğu dünyaya getirmiş) sütü, hayvan ödü, lambanın isi ve bazı katkı maddeleri karışımıyla elde edilir. Dövme vücudun hangi bölgesine işlenecekse ince bir çöple şekli çizilir. Daha sonra üç, beş, yedi veya dokuz  iğne ile şeklin üstü saatlerce iğnelenir. Deri altına geçilip her tarafa işlenir. Sonra bir hafta boyunca iğnelenen vücuttaki bu bölgeler kabuk tutar. Kabuk iyileşip kalktıktan sonra dövme ya da dek dediğimiz şekil ortaya çıkar. 

Kürdistan’da yapılan kalıcı mavi dövmeler temelinde güzellik, soyluluk, hatta aşiret soyuna bağlılık olarak da tanımlanır. 50 yıl önce Urfa’da bir erkek bir kızla nişanlandığında erkek nişanlısına dövme parasını gönderip nişanlısının vücuduna dövmeler yaptırmasını isterdi.

Dövme yapımı sırasında tarifi olmayan bir acı his edilmektedir. Bu keyifli bir acıdır. Bu acı daha sonra bedenine güzellik katar, ona yeni anlamlar yükler. Hayal ettiğini, kendi vücuduna nakış etmenin mutluluğu, zarifliği ve soyluluğunu taşımaktadır artık.  

Dövmeyi yaptıran kişinin bu özelliklerine dikkat edilir. Evlenmiş boşanmış olmamalı, sağlıklı olmalı ve ölü çocuk doğurmuş, ya da çocuğu ölmüş biri olmamalı. Deq ustasının kötü kaderinin dövme aracılığıyla yapılan kişiye geçtiği düşünülür. Daha önce dövme yapmış tecrübeli birisinin dövmeyi yapması, dövmeyi yaptıranın öncelikli tercihi.

Dövme işini yapan erkeklere “deqak”, kadınlara ise “deqabe”, dövme yaptıran erkeğe “medquq”, kadınlara “medquqe” denilmektedir.

Kadın ve erkek dövmesi farklıdır. Kadın zariflik ve güzellik için, erkek ise gücün ve iktidarın simgesi olarak görülür. Kadın ve erkek vücudunun faklı yerlerine yapılır. Kadında genellikle dövmeler; iki kaş arasına, yanak ve burun üstüne, çene üstü ve gırtlak bölgesine, ayak parmak üstlerine, karın üstlerine, kalçalarına, sırtlarına, ayak bileğinden dize kadar olan bölge, alt çeneden göğüs uçlarına kadar dövmeler yaptırdığı söylenmektedir. Erkeklerin genellikle şakak bölgesi ve ellerin dış kısmına dövmeler yaptırmaktadır.

Dudak deqi: Feminist tepki

Kadınların çoğunda, alt çenelerinde dövme görülmektedir. Bunun anlamı da, cariye bir kadının bir erkek tarafından dudağının ısırılmasına tepki olarak tüm kadınlar alt dudaklarını dövme ile kapatmışlardır. Cariyeye sahip çıkma amacıyla dudaklarının maviye boyanması eyleminden sonra bu gelenek olağan hale gelmiştir. Böyle tepkisel bir eylem olduğu da söylenmektedir. Tarihin belki ilk feminist eylemidir de denebilir.

Kadınların vücutlarına kazıttığı her motif, her figür sembolik şifrelerle doludur. Araştırmacılara göre, dövmelerdeki şekillerin tümü, bir bakıma ana tanrıçanın kutsanmasına dayanır. Hayat kaynağı annenin doğurganlığını, döl ve bereketini, ceninin gelişim evrelerini ve nihayet hayat ve ölümü simgeler. Dövme, kadınlar tarafından özellikle çene, çene altı, ayak bileği, boyun, göğüs ve el üstlerinde tercih edilmekte, erkeklerde ise burun üzeri ve alın ortasında, el üstlerinde, el bileğinde ve kollarda dövüne rastlanmaktadır. Bazı kadınlarda ceren adı verdikleri dövme ise daha özeldir. Alt çeneden başlayıp, ta göğüslerinin ucuna kadar devam eder. Ayak bileklerinden başlayıp dizlere kadar, birde karın bölgesine de yapan nadir kadınlar var.

Deq yapmadaki amaçları da farklıdır. Kimisi büyüden, kem gözlerden korunmak için, kimisi yitirdiği sevdiğini bedeninde ölümsüzleştirmek için, kimi aşiretinin damgası niteliğini taşıdığı için, kimileri de mitolojik, dini süsü olduğu için vücuduna işler. Bazıları da güzellik için ve etkilenmek amacıyla yapmaktadır. Köyden veya komşusunda birinde gördüğü dövmeyi kendisinde de görmek istemişler.

İslam haram kıldığı halde diretilmesinin ardında hangi düşünce yatmaktadır? Yahudi ve Hıristiyan inancının da yasakladığı dövmelerin temeli çok eskilere dayatılsa da günümüzde özellikle Kürdistan’da Kürd, Arap, Alevi, Ezidi gibi Mezopotamya da yaşayan halklar tarafından yapılmaktadır. İslam dininde dövme yapanın cennet kapısından içeri giremeyeceğine inanılmaktadır. Öbür dünyada kerpetenle o dövmelerin söküleceği ve çok ağır bir şekilde cezalandırılacağı gibi bir inanış vardır. 

İnsanlar dövme şekillerine özel anlamlar yüklemişlerdir. Kimileri, Güneş ve ay şeklinde alınlarına yaptıkları dövmelerle kendilerinin güzel olduklarını anlatmaya çalışmaktadırlar. Ceylan şeklinde dövmelerde kadının kendisini ceylana benzetmesi anlamını taşır. Eldeki bütün bileği saracak dövmeler ise sadakat, bağlılık anlamına gelir. Ayak parmaklarına yapılan tarak ve makas şeklindeki dövmeler kısmetin açılması anlamını taşır. Kimi dövmelerde haç işareti, üçgen, dörtgen, beşgen, altıgen gibi şekillerde görülür. 

Erkeklerin genellikle şakak bölgesi ve ellerin dış kısmına dövmeler yaptırdığına rastlanmaktayız. Arap harfleriyle yazılmış isim ve ibarelere, aslan, yılan, ay gibi şekillere rastlamak mümkündür. şakaklarında ise genelde üç nokta şeklindedir.

İnsan bedeninin çeşitli yerlerine işlenen dövme kutsal birer metin olarak tanımlanmaktadır. Bir abide anıtı ve yazıtı gibi günümüze kadar yaşatmaktadırlar.  

Fotolar: Paşa İMREK

YORUMLAR (0 Yorum)

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir.
Yazılanlardan imp-news sorumlu tutulamaz