Kürdoloji literatürü
‘Kürdoloji’, bir bilim olarak Kürd Tarihi, Kürd Coğrafyası, Kürd Kültürü, Kürd Dili, Kürd Edebiyatı, Kürd Sosyolojisi vb. alanlarda, kısaca Kürdler’i olumlu veya olumsuz konu edinen “A’dan Z’ye” bütün çalışmalara denir.
07.04.2017

Yazı-Yorum / Nurullah Alkaç

Kürdoloji (کوردناسی , كوردولوجى):

IMPNews - Kürdçe ‘Kürd’ ve Yunanca’da söz ve bilgi anlamına gelen ‘Logos’ sözcüklerinden oluşmuş birleşik bir kelime olan ‘Kürdoloji’, bir bilim olarak Kürd Tarihi, Kürd Coğrafyası, Kürd Kültürü, Kürd Dili, Kürd Edebiyatı, Kürd Sosyolojisi vb. alanlarda, kısaca Kürdler’i olumlu veya olumsuz konu edinen “A’dan Z’ye” bütün çalışmalara denir.

Kürdoloji kelimesi, hem bu alanda araştırma yapmış olan Batı kökenli yazarlar/araştırmacılar hem de bizzat Kürdler tarafından yazılmış ansiklopedi ve sözlüklerde yeterince yer bulmamıştır.1 Kelimenin yer aldığı sözlüklerde de kelimenin Kürdçe karşılığı olarak “Kurdzan(î), Kurdewarî, Kurdwarî, Kurdnas(î), Kurdistannasî, Kurdşinasî,  كوردولوجى, كوردناسى” verilirken; araştırma ve inceleme sahası da ‘lêkolînên li ser kurdî/Kürdçe üzerine araştırma’ şeklinde özetlenmektedir.2

‘Kürdoloji’ kavramının ilk defa kimin tarafından kullanıldığı bilinmese de, İtalyan misyoner Maurizio Garzon’un (1734-1804) yazmış olduğu ‘Grammatica e Vocabullario Della Lingue Kurda/Kürd Dili’nin Grameri ve Sözlüğü’ adlı eseri dolayısıyla ‘Kürdolojinin Babası’ olarak kabul edilmiştir. Ancak Martin van Bruinnesen, tercihini Evliya Çelebi’den yana kullanarak Çelebi’yi ‘İlk Kürdolog’ olarak tanışmıştır.3 Rohat Alakom ise, “Kürdolojinin Babası”nın “yeniden keşfedilmesi gerektiği”ni belirterek, İsveçli Oryantalist Mathias Norberg’i (1774-1862) Kürdler üzerine yazmış olduğu akademik yazıları dolayısıyla “Kürdolojinin Babası” olarak sunmuştur.4

Şüphesiz adını andığımız bu isimlerden önce de Kürdlere/Kürdçeye yer veren isimler bulunmaktadır. Üstelik bu durum milattan önceki tarihlere kadar da geriye gitmektedir. Nitekim ‘Tarihin Babası’ lakabıyla anılan Heredot’un (M.Ö. 484-425) yanı sıra diğer Yunan bilginlerinden Ksenofon (M.Ö. 430-399) ile ‘Coğrafyanın Öncüsü’  Strabon’un (M.Ö. 64- M.S. 19) kitaplarında yer edindiği bilinmektedir.

Ortaçağ’da yazılan birçok Arapça ve Farsça kaynakta Kürdlere dair kayıtlar bulunmaktadır. Medainî’nin (ö.839) ‘el-Kıla’Ve’l-Ekrad’, Yakûb’i’nin (ö.875) ‘Tarîhu Ya’kûbî’, Belazûrî’nin (ö.892) ‘Futûhu’l-Buldan’, Ebû Hanîfe ed-Dinaverî’nin (ö.895) ‘Ensabu’l-Ekrad (Kürdlerin Soykötüğü)’ ve ‘el-Ahbaru’t-Tıval’, Yakût Hamevî’nin (ö.897) ‘Mu‘cemu’l-Buldan’, İbn Fakîh’in (ö.902) ‘Kitabu’l-Buldan’, Mesu’ûdî’nin (ö.957) ‘Murûcu’z-Zehab’, Salahüddîn Safedî’nin (ö.767-1363?) ‘Risale Fi’l-Mûsîka’, İbn Rusteh’in (ö.912) ‘Kitâbü’l-A’lâku’n-nefîse’, İbn Hurdazbeh’in (ö.913) ‘el-Mesailk Ve’l-Memalik’, Taberî’nin (ö.923) ‘Tarîhu’l-Umem Ve’l-Mulûk’, İbn Miskeveyh’in (ö.943) ‘Tecaribu’l- Umem’, İstaxrî’nin (ö.951) ‘Mesaliku’l-Memalik’, İbn Hevkal’in (ö.977) ‘Sûretu’l-Ard’ ve ‘Mesayifu’l-Ekrad we Meşatîhim (Kürdlerin Yaylak ve Kışlakları)’; Makdisî’nin (ö.985) ‘Ahsenu’t-Takasîm fî Ma’rifeti’l-Akalîm’, el-Bekrî’nin (ö.1094) ‘el-Mesâlik ve’l-Memâlik el-Kübra’, Firdevsî’nin (ö.1030) ‘Şahname’, İbn Belhi’nin (ö.1107) ‘Farsnâme’, el-İdrîsi’nin (ö.1165) ‘Kitab’u Nüzhet’ül-Müştak fi İhtirak’il-Âfâk’, İbn Sa’d Mağribi’nin (ö.124) ‘Kitab el-Coğrâfiya’, İbn Esîr’in (ö.1233) ‘el-Kamil Fi’t-Tarîh’, el-Kazvînî’nin (ö.1283) ‘Âsâru’l-Bilâd ve Ahbâr’ül-İbâd’, İbn Kesîr’in (ö.1352) ‘el- Bidaye Ve’n-Nihaye’, İbn Haldûn (ö.1406) ‘Mukaddime’, Hamdullah Mustefî’nin ‘Nuzhetu’l-Kulûb’, İbn-i Adim’in ‘Buğye et-Taleb fi Tarihi Haleb’, Hâfız İsfehânî’nin ‘Ahbârı İsfehan’ .5

Osmanlı döneminde 13.yy’dan 20. yüzyıla kadar birçok kitapta ‘Kürd’ ve ‘Kürdistan’ söcükleri kullanılmış, Kürdlerden uzun uzadıya bahsedilmiştir. Evliya Çelebi’nin ‘Seyehatname (Cilt:1…4,,,12)’, Ahmed Cemal’in ‘Coğrafya-yi Osmânî (1311/1895)’, Şemseddin Sami’nin ‘Kamus‘ul-A‘lam (1889-1898, Cilt:5, ss:3840)’, ‘Kamus-ı Türkî’, Ahmet Vefik Paşa’nın ‘Lehçe-i Osmânî (1876, ss:999)’,  Ahmet Rifat’ın ‘Lugât-ı Tarihiyye ve Coğrafiyye (1882, 6.Cilt, ss:77-78)’, Hüseyin Hüsnü’nün ‘İcmâil-i Coğrafya’, Ali Saib’in ‘Coğrafyya-yı Mufassal Memâlik-i Devlet-i Osmaniye (1887, ss:339-412)’, Yusuf Hafîd’in ‘Muhtasar Coğrafya-yı Osmanî (ss:12)’,  gibi eserler bunlardan sadece birkaçını örneklemektedir.6 Selçuklular döneminde yaşayan Yazıcızade Ali’nin ‘Tevarih-i Âl-i Selçuk’ tarih kitabında Kürdlere yer verilmiştir. Ancak eseri modern Türkçe’ye aktaran araştırmacılar tarafından Kürd kelimesi ve Kürdlerden bahsedilen bölümler çıkartılmış, ya da tahrif edilmiştir. Diyarbakırlı Said Paşa tarafından hazırlanan ve 1888-1890 yılları arasında basılan 9 ciltlik ‘Mir’âtü’l-İber’ tarih kitabında Kürdlere çokça yer verilmiştir.

 

Yukarıda adlarını andığımız eserlere rağmen, modern anlamda da olsa niçin Garzon’un ‘Kürdolojinin öncüsü’ olarak kabul edildiğini sorgulamak gerekir. Clémence Scalbert Yücel ile Marie Le Ray’ın da vurguladığı gibi, ‘Kürdoloji’nin ortaya çıkış tarihinin bu biçimde belirlenmesinin riski nedir?’7

Kürdoloji Literatürü:

Kürdolojinin tarihsel gelişiminden, Kürdoloji alanında çalışan şahıslardan bahseden irili ufaklı birçok araştırma literatürde mevcuttur. Hatırı sayılı bu külliyattan sadece birkaçını, çıkış tarihlerini de dikkate alarak burada anmakla yetinelim.

- H.  Nebez Mihemmed & A. C. Marif & Q. Kurdo; “Kurdnasî li Euruope”, Korî Zanyarî Kurdî”, Bağdat-1974, 160 sayfa.

- Rohat Alakom tarafından 1987’de (2. Basım:1991, Deng Yayınları) hazırlanan “Kürdoloji Biliminin 200 Yıllık Geçmişi (1787-1987)” isimli kitap, Kürdoloji alanında yapılan çalışmaların ilkini oluşturmaktadır. Önemini hala muhafaza eden eser, Kürdolojinin dünya üzerindeki 200 yıllık gelişimini gözler önünde sermektedir. Kitapta İtalya, Almanya, İngiltere, Avusturya, İskandinav Ülkeleri, Çarlık Rusyası, Sovyetler Birliği, Amerika, Irak, İran, Suriye ve Türkiye’de yapılan “Kürdoloji” çalışmalarından bahsedilmiştir. Rohat Alakom, bu ufuk açıcı çalışmasını tamamlayacak olan “Kurtebehseke pêşketina kurdnasiyê (1988-2008)” isimli makaleyle (W dergisi, S:26, ss:33-40) Kürdoloji gelişmelerini 2008 yılına kadar getirmiştir.

- Mehmet Bayrak, “Açık-Gizli/Resmi-Gayriresmi  Kürdoloji Belgeleri”, Özge Yayınları, Ankara-1994.

- Mehmet Bayrak, ‘Türkiye’de Kürdoloji Çalışmaları’ isimli makalesi 1997 yılında yayınlanmıştır (Deng Dergisi, S:, ss:25-40). Makalede, Kürdoloji’nin tanımından başlanarak Avrupadaki macerasına, Osmanlı’da ilk çalışmalara ve Cumhuriyet döneminde Kürdlere dair ortaya konulan literatüre yer verilmiştir.

- Qanatê Kurdo’nun 2006 yılında Süleymaniye’de Rauf Hesen tarafından Kürdçenin Kurmancî lehçesine çevrilerek yayınlanan ‘Kurdnasî’ isimli 72 sayfalık eserinde Kürdolojinin Batı’daki ve Doğu’daki macerasına değinilmiş, Kürdolojiye dair bibliyografik çalışmalara yer verilmiştir.

- Nejat Abdulla tarafından 2007 yılında Minorsky’nin ‘Les Origines des Kurdes’ isimli eserinin birinci bölümü Soranîceye çevrilerek Süleymaniye’de 268 sayfa olarak yayınlandı.

- Diyarbakır Kürd Enstitüsünün yayını olan W dergisinin 26. sayısında (2009) dosya konusu olarak Kürdoloji işlenmiştir.

- Abdülmecit Tuğrul’un İstanbul Üniversitesi’nde Prof. Dr. Ali Arslan danışmanlığında, 2010 yılında hazırlamış olduğu “Batı’da Kürdoloji Çalışmaları ve Kurumlar”8 isimli “Yüksek Lisans Tezi”i de Batı’daki Kürdoloji çalışmaları hakkında bilgi vermektedir.  Tezde; İtalya, Fransa, Rusya, İngiltere, Almanya, Avusturya, Belçika, Hollanda, İsveç, Danimarka, Norveç, diğer Avrupa ülkeleri ve ABD’de yapılan Kürdoloji çalışmalarına yer verilmiştir.

- Clémende Scalbert Yücel tarafından 2006 yılında European Journal of Türkişh Studies dergisinin beşinci sayısında yayınlanan, daha sonra geliştirilerek Türkçeye kazandırılan (Toplum ve Kuram, S:5, ss:217-262) “Bilim, İdeoloji ve İktidar: Kürd Çalışmaları’nın Yapısökümü” isimli makale 2011 yılında yayınlanmıştır.

- Salik Akın, Kürdolojiye dair yazmış olduğu makaleleri 2013 yılında bir araya getirip, “Lêkolînên Zimannasiya Kurdî (Avesta Yayınları)” isimli kitapta yayınlamıştır.

- KOMAR Üniversitesi tarafından 2014 yılında hazırlanan 124 sayfalık ‘Kurdoloci, كوردولوجى isimli notta, Kürdolojinin tanımından başlanarak, Kürdolojinin tarihsel sürecine değinilmiştir.

- 2014 yılında ‘Wiener Jahrbuch für Kurdische Studien’ dergisinin ikinci sayısında, Martin van Bruinessen, Ramazan Aras, Khanna Omarkhali, Nadar Massaki, Micheal M. Gunter, Petr Kubálek, Metin Yüksel, Thomas Schmidinger, Andrea Ficher, Eva Savelsberg, Hejar Süleyman Ahmed gibi araştırmacıların farklı ülkelerdeki Kürdolojiden bahsettikleri 615 sayfalık hacimli bir eser ortaya çıkmıştır.

- Selam Evxoş, Neriman Abdullah Xoşnav ve İdris Abdulla tarafından yazılan ‘Kurdoloji’ isimli kitabın 2014 yılında 12. basımı yapıldı.

-  “Kürd Tarihi” dergisinin 2015 tarihli 19. sayısında dosya konusu olarak “Anti-Kürdoloji” seçilmiştir. (A.T.K)


1 Salih Akın; “Çend Pirsgirekên Kurdolojiye/Kürdoloji’de Birkaç Sorun”, Bîr, H/S:1, Bihar/Bahar-2005, rp/ss:9-14.
2 J. Blau; “Kürdçe-Türkçe-Fransızca-İngilizce Sözlük”, Türkçesi: Fetullah Kakioğlu, Sosyal Yayınları, 1. Basım-1991. Blau, sözlüğünde “Kurd, kurdistan, kurdî, kurdmanc (ss:177)” sözcüklerine yer vermiş ancak “Kürdoloji”ye yer vermemiştir. D. İzolî; “Ferheng Kurdi-Tırki, Tırki, Kurdi”, Weşanên Deng/Deng Yayınları, 1. Baskı: Şubat-1992. İzoli, sözlüğünde; “Kurd, Kurdıstan, Kurdıstani, Kurdi, Kurmanc (ss:246.)” sözcüklerine yer vermiş olsa da “Kürdoloji” ye yer vermemiştir.
3 Martin van Bruinnesen; “Kürdolojinin Bahçesinde (Kürdologlar ve Kürdoloji Üzerine Makaleler)” , Çeviren: Mustafa Toplu, İletişim Yayınları, 1. Baskı:2012.
4 Rohat Alakom; “Kurtebehseke Pêşketina Kurdnasiye (1988-2008)”, Kovara Wêjayi Çandi Huneri- Edebiyat ve Sanat Dergisi, H/S:26/ 2009, ss:33-34.
5 Doç Dr. Mamoste Qedrî; “Klasik Dönem Arap-Fars Kaynakları I”, Tîroj dergisi, S:, ss:9.; Yrd. Doç. Dr. Bekir Biçer; “İslâm Coğrafyacılarının Eserlerinde Kürdler Hakkındaki Rivayetler (9. Yüzyıl-13. Yüzyıl)”, Tarih Okulu Dergisi, S:XVII/2014, ss:165-187; Yrd. Doç. Dr. Bekir Biçer; “İsâm Tarihi Kitaplarında Kürdler Hakkındaki Rivayetler (7.ve 12. Yüzyıl Arası)”, The Journal of Academic Social Science Studies, Cilt:5, S:6, ss:51-80.
6 Mesûd Serfiraz, Serhat Bozkurt; “Coğrafya-yı Osmani’de Kürdler ve Kürdistan”, Dipnot, S:19-20, ss:
7 Clémende Scalbert Yücel & Marie Le Ray;“Bilim İdeoloji ve İktidar: Kürd Çalışmaları’nın Yapısökümü”, Toplum ve Kuram, S:5/Bahar-Yaz 2011, ss:234.
8 Abdülmecit Tuğrul; “Batı’da Kürdoloji Çalışmaları ve Kurumları”, T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Tez Danışmanı: Prof. Dr. Ali Arslan, İstanbul-2010.

Yazı-Yorum bölümünde yayınlanan yazı, makale ve analizler yazarların kişisel görüşlerini yansıtmaktadır. IMPNews'in kurumsal görüşleri ile ilişkisi yoktur.

YORUMLAR (2 Yorum)

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir.
Yazılanlardan imp-news sorumlu tutulamaz
Nurullah 14.4.2017
Sen de sagol Engin. Yazinin okunmasi, bu çabanin yeterli motivasyonudur.
Engin 7.4.2017
Çok sağolun tarihimizi aktardığınız için