Kürdolojinin kaleleri: Kürd Enstitüleri 2
Bu yazıda, yararlanılan kaynakların hakkı saklı kalmak şartıyla, Kürdler tarafından açılan ve Kürdolojiye büyük katkısı olan Kürd Enstitüleri'ne faaliyetleri, açılış tarihleri dikkate alınarak, yer verilmiştir.
28.12.2016

Yazı-Yorum / Nurullah Alkaç

Kürdolojinin kaleleri: Kürd Enstitüleri 1​

Washington Kürd Enstitüsü (Amerika, 1996):

Necmettin Kerim öncülüğünde, Amerika’nın başkenti Washington’da 1996 yılında açılmıştır. Enstitü, ‘Kürd’ gerçekliğinin Avrupa’da/Amerika’da bilinmesini; Kürdlerin sosyal, siyasal, kültürel gelişmelerine katkıda bulunmayı; basın, yayın dünyasında Kürdlerin görünürlüğünü artırmayı amaçlamaktadır.

Washington Kürd Enstitüsü siyasi alanda da etkinlik göstererek, Dünya Barışı İçin Wisdon Vakfı (Winston Faoundation for World Peace) katkılarıyla 28-29 Haziran 1998 tarihlerinde ‘Kürd Çatışmasının Çözüm Forumu’ düzenlemiştir. Bu forum, hem Talabani-Barzani çatışmasının sonlanmasına, hem de Kuzey Irak Federal Kürdistan Bölgesi’nin oluşumuna zemin hazırlamıştır.

Süleymaniye Üniversitesi Kürdoloji Merkezi (1996):

Süleymaniye Üniversitesi bünyesinde Kürdoloji Merkezi 1996 yılında kurulmuştur. Merkezde tarih, coğrafya, dil, edebiyat, hukuk, jenosid, sosyoloji, jeopolitik bölümleri bulunmaktadır. Merkezin Başkanlığını Prof. Dr. Aram Ali Mustafa yürütürken, Peshawa A. Muhammed ve Dr. Osman Kader Ahmed de akademisyen olarak çalışmalarına devam etmektedirler. Merkez tarafından şimdiye kadar 3 sayısı (2008, 2009, 2010) yayınlanan ‘Kürdoloji’ dergisinde; güncel siyasi sorunların yanında sesbilim, çağdaş edebiyat ve dil gelişimi, din ve eğitimle ilgili yazılara yer verilmiştir. Ayrıca merkez tarafından 56 kitap yayınlanmıştır. Merkezin kütüphanesinde araştırmacıların yararlanabileceği önemli sayıda Kürdçe (1292 kitap, 318 dergi, 200 gazete), Arapça, Farsça, İngilizce kitap bulunmaktadır.

Tahran Kürdistan Kültür Enstitüsü/İnstituya Ferhenga Kurdistan (Tahran, 2000):

2000 yılında Tahran’da açılan ‘Cultural Institute of Kurdistan/Tahran Kürdistan Kültür Enstitüsü’ün  başkanlığını Behram Welatbegî yürütmektedir. Enstitü tarafından yayınlanan birçok kitap içerisinde 2016 yılında okuyucuyla buluşan Mustafa Barzani’nin biyografisinin anlatıldığı ‘Ber Tariki Tofan’ isimli kitap da bulunmaktadır.

Zazaca Dil Enstitüsü/Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî (Zaza)-ÎKK(Almanya, 2001):

Enstitü, Almanya’nın Frankfurt/Man şehrinde 2001 yılında resmi olarak kurulmuştur. Enstitünün kurucu üyeleri arasında Dr. Jost Gippert, Dr. Agnes Korn, C.M. Jacopson, M. Sandonato, X. Çelker, Hawar Tornêcengî, Hesen Usên Bor, Cemal Taş, Memed Ali, H. Canse gibi Zazaca üzerine araştırma yapmış olan bilim insanları yer almıştır. Zaza Dil Enstitüsü’nün amaçları arasında ortak sözlük projesini ilerletme; diyalektler üstü bir standart dil oluşturma (özellikle kolektif dil için); çocuk ve okul eğitim kitapları ile kültürel yayınlar yayınlama bulunmaktadır. Enstitünün başkanlığını Lerzan Jandîl sürdürmektedir.

Akademîya Zimanê Kurdî/Ferhengistan-ı Zeban û Edebî Kurdî (İran-2002):

Tahran’da 2002 yılında açılan ‘Akademîya Zimanê Kurdî/Ferhengistan-ı Zeban-î Kurdî’, Kürd dilini gelliştirme amacıyla kurulmuştur. ‘Dil, kimliğimizdir’ ilkesiyle hareket eden enstitü, kuruluşundan hemen sonra, 2002 yılında 150 civarında İran’dan Kürd yazar, gazeteci, akademisyen ve dilbilimcinin katılımıyla ‘Kürd Dilinde Öğretim’ isimli ilk konferansını gerçekleştirmiştir. Konferansta, Kürdçe’nin farklı yönlerini ele alan bildiriler sunulmuş, Kürdçe’nin alfabe, lehçe ve eğitim sorunlarına çözüm önerileri dile getirilmiştir.

Enstitüye; Ata Nahai, Ahmed Gazi, Ali Rokhzadi, Aziz Jiyan, Kalimollah Tavahodi, Bahtiyar Seccadi, Abdulhalık Yakubi, Celal Celalizâde, Kamran Rahim gibi İran’ın tanınmış Kürd simaları üyedir. Enstitü tarafından ‘Zimanewan/Dilbilimsel’ isimli dergi yayınlanmaktadır. Dergide; Soranî, Goranî, Kurmancî ve Zazakî lehçeleriyle daha küçük ‘lehçe’ özelliği gösteren ‘Erdelanî, Mukriyanî, Şikakî, Kelhurî’ üzerine yazılar yayınlanmakta, lehçelerin fonetiksel ve gramatiksel özellikleri tespit edilmektedir.

Urmiye Ehmedê Xanî Enstitüsü (İran, 2002):

2002 yılında Urmiye’de resmi izinle faaliyetine başlayan Ehmedê Xanî Enstitüsü, Hatemi Cumhurbaşkanlığı döneminde kavuştuğu kısmi serbestliği Ahmedi Nejad döneminde görememiş ve 2013 yılında İran hükümeti tarafından kapatılmıştır. Bölgede bulunan diğer sivil Kürd kurumlarıyla iletişimde bulunmuş olan enstitü Meşhed, Sine, Mahabad gibi illerde de tanınmıştır. Kürdçe kurslar düzenleyen, edebiyat etkinliklerine ev sahipliği yapan kurumun ayrıca ‘Xatûn’, ‘Xanîtimeş’, ‘Endişeya Mîrgever’, ‘Çand’ ve ‘Xanî’ gibi süreli yayınları bulunmaktaydı. Kurmancî, Soranî, Hewramî, Kelhurî lehçeleri ile Farçanın yer aldığı ‘Xanî’ dergisi, diğer süreli yayınlar gibi, ‘Kürd kültürü ve edebiyatını geliştirme’ niyetiyle yayınlanmıştır. Enstitü, İran Kürdlerinin çocuklarına Kürdçe isim bulma isteğine de karşılık vererek, İran hükümetiyle iletişime geçmiştir. Enstitünün başkanlığını yürüten Vecdî Hatemi (1960-2013) enstitünün kapatılmasından kısa bir süre sonra da vefat etmiştir. Böylece enstitü 10 yıllık ömrünü tamamlamıştır.

Enstîtuya Kelepora Kurdî/Kürd Folklor Enstitüsü (Irak-Kürdistan, 2003):

2003 yılında Mezher Xeliqî tarafında Süleymaniye’de; 2005’te Kerkük’te, 2006’da da Duhok’ta şubeleri açılan (Ayrıca Hewlêr/Erbil, Ranya ve Piştder’de de şubeleri bulunmaktadır.) ‘Enstîtuya Kelepora Kurdî’,  dinî ve kültürel farklılıklarıyla bütün Kürdlerin folklorik ürünlerini modern bir şekilde arşivleyerek, geleceğe taşıma niyetindedir. Enstitüde; Kütüphane, ses/renk arşivi, araştırma, basım bölümleri bulunmaktadır. Enstitü, Kürdlerin kültürel kuruluşlarıyla iletişimde olup, bütün coğrafyalardaki Kürd ürünlerini kayıt altına almaktadır. Kütüphanede, Kürdçe ve diğer dünya dillerinden beş yüz kitap bulunduğu gibi araştırmacılara e-kaynak imkanı da sunmaktadır.

Enstitü, yayıncılık alanında faaliyetini sürdürmektedir. Arap ve Latin harfli Kürdçe (Kürdçe’nin bütün lehçelerinde) ve diğer dünya dillerinde şimdiye kadar 200 civarında yayınlanan çalışmalardan birkaçını burada anmak gerekir: ‘Şexê Sen’aniyan (Feqiyê Teyran, Soranice, 2008)’, ‘Karesata kela Dimdimê (1606-1607), 2008’, ‘Şevbêr-Çîrok û Serhatiyên Devera Şarya (2008)’, ‘Gotinên Pêşiyan û Îdyomên Devera Kerkûkê (2008)’, ‘Kurdish cook book, (2009)’, ‘Efsaneyli Wilati Medya/Efsaneyên Welatê Medya, (Kelhûri Kürdçesi, 2009)’, ‘Ez Eyşe Şan ım…, (2009)’. Kürd folkloruna dair çalışmaları içeren bibliyografyaya da imza atmıştır: ‘Bibliyografiay Kıtêbi Folkloriy Kurdi 1860-2004 (Bwar Nûredin)’.

Enstitü, Hesen Zîrek, Mihemed Arif Cizîrî, Elî Merdan, Kawîs Axa, Mezher Xaliqî û Eyşe Şanê, Hesen Cizîrî ve Mihemedî Mamlê gibi birçok Kürd müzik ustasının/dengbêjin albümünü çıkartmıştır. Ayrıca, 2005 yılında dört parçadan katılımcıların olduğu ‘Kürd Müzik Festivali’ne de ev sahipliği yapmıştır.

Diyarbakır Kürd Enstitüsü (Türkiye, 2004):

Kuruluşundan önce birçok sorunla karşılaşan “Enstîtuya Kurdî ya Amedê/Diyarbakır Kürd Enstitüsü”, 2004 yılında Diyarbakır’da kurulmuştur. Kuruluşundan sonra da sorunlarla muhatap olmak zorunda kalan enstitü, bir dönem kapatılmış olsa, da yaşamına devam etmektedir. Enstitü yönetimi, Kürdçenin ikinci resmî dil olması ve Kürdlerin yaşadıkları yerleşim merkezlerinde, ilkokuldan üniversiteye kadar eğitimin Kürdçe yapılması gerektiğini düşünmektedir. Kuruluşundan bu yana kurslar aracılığıyla ‘Kürdçe’nin öğretilmesine çaba sarf eden enstitünün hatırı sayılır bir kitleye ulaştığı da bilinmektedir.

Kürd dili, edebiyatı ve kültürünün gelişimini amaç edinen; panel, konferans, sempozyum gibi çeşitli etkinliklere de imza atan enstitü, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi’nin desteğiyle 17-18 Kasım 2005 tarihinde ‘Kürd Dilinin Standartlaşması Konferansı adıyla ilk konferansını gerçekleştirmiştir.

Hem sözlü edebiyat ürünlerinin derlenip yayınlanmasını hem de klasik edebiyat ürünlerinin tekrardan okuyucuyla buluşmasını amaç edinen enstitünün Kürdçe (Kurmancî, Zazakî) ve Türkçe yayın faaliyetleri de dikkatleri çekmektedir. Sözlük, gramer ve  eğitim materyalleri yayınların merkezinde yer almaktadır. ‘Ferhenga Aboriyê (2010)’, ‘Ferhenga Kurdistan (2010)’, ‘Mesail-i Mühimme-i Kurdistan/Kürdistan’ın Önemli Meseleleri)’, ‘Nav Di Zimanê Kurdi De (2006)’, ‘Cînav Di Zimanê Kurdî De (2006)’, ‘Zimanê Kurdî (2009)’, ‘Rêzimana Kurmancî (2008)’ isimli eserler bunlardan birkaçıdır. Enstitü, eğitim/öğretim faaliyetlerini Kürdçe yapan özel okulların yararlanabileceği Kürdçe materyal de hazırlamıştır. Zazaca eğitim faaliyetlerinde kullanılabilecek  olan “Mûsnêr”, “Musnayox” kitapları burada anılabilir.

Enstitü, kitap yayıncılığının yanında, süreli yayınlarda da faaliyetini sürdürmektedir. Enstitü, 2004 yılından itibaren iki ayda bir çıkan W dergisinin yönetimini, 13 sayıdan itibaren (2007) üstlenmiştir. Şimdiye kadar 52 sayı çıkan (2016) ve tamamen Kürdçe olan dergide, ‘Kürd Sineması’, ‘Yeni Kürd Edebiyatı’, ‘Dengbêjlik’, ‘Kürd Dergiciliği’, ‘Mehmet Uzun’, ‘Arjen Arî’, ‘Berken Bereh’, ‘Aram Tigran’, ‘Fewzî Bilge’, ‘Silvan’, ‘Cizre’, ‘Kürd Romancılığı’, ‘Kürdoloji’ gibi birçok dosya okuyucuyla buluşmuştur.

Ekadîmyay Kurdî/The Kurdish Academy (1970, 2007):

1970 yılında, Kürd entelektüelleri tarafından Bağdat’ta ‘Korî Zimanî Kurdî’ ismiyle açılan, 1997 yılında da ‘Kori Zimanî Kurdistan’ adını alan akademi, 2007 yılında isim değişikliğine giderek ‘Akademiya Kurdî’ adını kullanmaya başlamıştır. Kürdistan Bölgesel Hükümeti’ne bağlı olarak, “Hewlêr’de faaliyetini sürdüren “Kürd Akademisi” daha çok Kürdçe üzerinde çalışmaktadır.

Akademi tarafından sadece, 2003-2013 yılları arasında  220’den fazla Kürdçe, Arapça, İngilizce kitap yayınlamıştır. Süreli yayınlarda da faaliyetini sürdüren akademi, Kürdçe, Arapça ve İngilizce yayınlanan 30 sayılık (2014) ‘Govarî Ekademiyayî Kurdî’nin yanında ilk sayısı 2013 yılında çıkan ‘Journal of Kurdish Academy’ isimli dergiyi de yayınlamıştır. Akademi, birçok etkinliğinin yanında, 2009 ve 2011 yılında ‘Uluslararası Kürd Dili Konferansı’nı da düzenlemiştir. Konferanslara, Ferhad Pîrbal, Fazil Omerî, Abdulwehabî Xalidî, Mueyed Tayib, İbrahim Ehmed Simoyi gibi şahıslar konuşmacı olarak katılmışlardır. Konferanslarda ‘Soranice’nin resmî dil olarak vurgulanması, bazı tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Akademinin ‘Kürdistan Ansiklopedisi’ projesi devam etmektedir. Bu çalışmaların yanında, 2014 yılında İzedîn Mustafa Resûl ile Kemal Mazhar’a Kürd diline yaptıkları hizmetlerden dolayı ödül vermiştir. Dilbilimcilerden Bedirxan Sindî, katıldığı bir televizyon programında, akademiye sert eleştiriler yöneltmiş ve akademiyi ‘Tembelxane/Tembelevi’ olarak nitelendirmiştir. Akademinin başkanlığını Fettah Botanî yürütmektedir.

Peymangeha Bedirxan a Zimanê Kurdî (Rojava K. Federasyonu, Suriye, 2012):

Bedirxan Kürd Enstitüsü, Suriye’nin Rojava denilen Kürd bölgesinde 2012 yılında  Derik’te açılmıştır. Kuruluşunda maddî ve manevî bir çok sorunla karşılaşan enstitü, zaman içinde bunları aşarak, Sînem Xan Bedirxan gibi Kürd ileri gelenlerinden ve halktan destek görmüştür. Kütüphanesinde üç binden fazla kitap bulunan enstitünün Derik’in 50 köyünde okul faaliyeti bulunmaktadır. Ayrıca birçok edebiyat, sanat ve kültürel içerikli panele, konferansa da imza atmıştır. 

Enstitü, şu alanlarda faaliyet göstermektedir:

-Kürdçenin eğitim/öğretimi,

-Kürd dili üzerine araştırma/geliştirme

-Kürdçe eğitim materyali hazırlama

-Kürd folklorik ürünleri, Kürd tarihi, Kürd şiiri üzerine bilgi toplama.

Enstitü, 2015 yılında Kürd şair Ehmedê Şêx Salih’i ödüllendirmiştir.

Danimarka Kürd Enstitüsü (Danimarka, 2012):

Danimarka’nın başkenti Kopenhag’da 29 Şubat 2012 tarihinde açılmıştır. Enstitü, Danimarka’daki Kürdlerin Kürdçeyi öğrenme ihtiyacından doğmuştur. Enstitü şu amaçları taşımaktadır:

-Kürdçe üzerine akademik ve bilimsel çalışmalar yapmak,

-Kürdçe dil kurslarını düzenlemek,

-Kürdçe öğretim materyallerini hazırlamak,

-Kürdçe eğitim veren öğretmenlerin yetiştirilmesini sağlamak,

-Kürd kültürünün, tarihinin öğretilmesini sağlamak,

-Danimarka’da yaşayan Kürdlerin Danimarka’da uyumunu kolaylaştırmak.

Enstitünün, Kürdçe kurslar için hazırlamış olduğu ‘Alfabeya Kurdî’ isimli kitabı da bulunmaktadır. Enstitünün başkanlığını Rojan Hazım sürdürmektedir.

Middle East Research Intitute/MERİ (Ordadoğu Araştırma Enstitüsü, 2014):

MERİ, Irak Federal Kürdistan Bölgesi’nde yaşayan tüm siyasi tarafların, vatandaşların daha rahat ve barış içinde yaşamaları yolunda sorunların tespiti ve çözüm yolları konusunda ‘Bilimsel projeler’ üretmek amacıyla 2014 yılında kurulmuştur. Başkanlığını Dilaver Alaattin’in sürdürdüğü merkez, kuruluşundan hemen sonra dünyanın birçok ülkesinden katılımcıların yer aldığı ‘Ekonomi Forumu’nu düzenlemiştir. Forum daha da genişleyerek 2015, 2016 yılında da  devam ettirilmiştir. Enstitü tarafından Kürdçe (Soranî), İngilizce, Arapça raporlar hazırlanmıştır. Merkezde daha çok güncel ve politik bilgiler üretilmektedir. Enstitünün internet sayfasında, güncel gelişmelere dair uzman kişiler tarafından hazırlanan makaleler, analizler yer almaktadır.

Herhangi bir partiye, gruba ve ideolojiye bağlı olmayan enstitü; farklı kesimlerden konuşmacıların yer aldığı politika ağırlıklı seminerler, konferanslar, paneller düzenlemektedir.    

Londra Kürd Enstitüsü ile İran’da Soma Kürd Enstitüsü’nün de bulunduğunu hatırlattıktan sonra, enstitülerin Kürdlerdeki üniversite eksiliğini gideren ‘Öz Kürdolojinin’ en önemli kurumları olduğunu belirtmek gerekir.

(Sona erdi.)

(A.T.K)

YORUMLAR (0 Yorum)

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir.
Yazılanlardan imp-news sorumlu tutulamaz