Kürdolojinin kaleleri: Kürd Enstitüleri 1
Bu yazıda, yararlanılan kaynakların hakkı saklı kalmak şartıyla, Kürdler tarafından açılan ve Kürdolojiye büyük katkısı olan Kürd Enstitüleri'ne faaliyetleri, açılış tarihleri dikkate alınarak, yer verilmiştir.
28.12.2016

Yazı-Yorum / Nurullah Alkaç

Bu yazıda, yararlanılan kaynakların hakkı saklı kalmak şartıyla, Kürdler tarafından açılan ve Kürdolojiye büyük katkısı olan Kürd Enstitüleri’nin faaliyetlerine, açılış tarihleri dikkate alınarak, yer verilmiştir.

‘Kurum, oluşum’ anlamlarına gelen ve çoğunlukla üniversite ve akademi çevresinde kendisine yer bulan eski Latince kökenli ‘Enstitü (Instituer)’ kelimesi, 1983 yılında Paris’te açılan ‘Paris Kürd Enstitüsü/INSTITUT KURDE PARİS’yle Kürdçeye yerleşmeye başlamıştır. Kürd coğrafyasında çoğunlukla bilimsel çalışmalarda ve kurumlarda ‘Korî zanisti, kom, komik, komele’ gibi kelimeler tercih edilmektedir. Akademi kelimesi de bunlardan biridir.

Paris Kürd Enstitüsü (Fransa, 1983):

Yılmaz Güney, Hêjar, Cigerxûn, Qanatê Kurdo, Nureddîn Zaza, Hecîyê Cindî, Osman Sabri, İsmet Şerif Vanlı ve Ordixanê Celîl gibi Kürd entelektüellerin desteğiyle 1983 yılında kurulan ve güçlenen enstitü, 1993 yılında vakıf statüsüne kavuşmuştur.

Enstitünün kitap ve süreli yayın faaliyeti bulunmaktadır: ‘Studia Kurdica’, ‘Hêvî’, ‘Etudes Kurdes’, ‘Kurmancî’, ‘Bülten (S:376, 2016)’. İlk sayısı 1983 yılında çıkan Kurmancî/Zazakî/Soranî dergisi Hêvî’nin 8 sayısı (1992) yayınlanmıştır. 1987 yılında ilk sayısı yayınlanan ve yılda iki sayı çıkan ‘Kurmancî’ dergisinin şimdiye kadar 56 (Bahar-2016) sayısı yayınlanmıştır. 2000 yılında ilk sayısı yayınlanan ‘Etudes Kurdes’ isimli Fransızca akademik derginin 12 sayısı çıkmıştır (2012).

Enstitünün kütüphanesinde dergi, gazete, fotoğraf, video; 25 dünya dilinden 6.500 kitap bulunmaktadır. Kütüphanenin bazı materyallerine PDF olarak ulaşmak mümkündür. 300’den fazla öğrenciye burs imkânı da sağlayan enstitü tarafından Kurd 1 kanalı açılmış, ancak maddî imkânsızlıklardan dolayı kapatılmıştır.

Enstitünün ‘Kurmancî’ ve ‘Zazakî’ grubu bulunmaktadır. Kurmancî grubu, Kürdçenin standartlaşması için çalışmaktadır. Grubun il toplantısı, 1987 yılında Barselona’da gerçekleştirilmiştir. Bu tarihten sonra da, Danimarka (2 defa), Brüksel (2 defa), Kürdistan Federal Bölgesi ( 2 defa), Fransa ve İsveç’te toplantılar devam ettirilmiştir. 2013 yılına kadar yılda iki kez düzenlenen toplantılara; toplamda 66 yazar, akademisyen ve dilbilimci katılmıştır. ‘Kurmancî Grubu’ 2015 yılına kadar 57 toplantı gerçekleştirmiştir.

Bürüksel Kürd Enstitüsü (Belçika, 1989):

1989 yılında Belçika’nın başkenti Brüksel’de kurulan ‘Brüksel Kürd Enstitüsü’, 1978 yılında faaliyetine başlamış olan ‘Têkoşer’ adlı derneğin isim değişikliğinden oluşmaktadır. Enstitü, kuruluşunda şu hedefleri taşımıştır: ‘Kürd dilini, edebiyatını, kültürünü geliştirmek, Kürd tarihinden haberdar edilmesini sağlamak; Belçika’da, Avrupa’da yaşayan Kürdlerin sosyal ve siyasal uyumuna, ‘Kürd’ kimliklerini korumalarına yardımcı olmak’.

Enstitü, 1995 yılında Adalet Bakanlığı ve Kral’ın onayıyla uluslararası dernek statüsüne kavuşmuştur. Ocak 1989 yılında dört dilde (Kürdçe, Türkçe, Flamanca ve İngilizce) hazırlanan üç aylık Bülten’in yayını devam etmektedir. 1996 yılından itibaren aylık olarak yayınlanan ‘Agahdarî’ dergisi, enstitünün yayını olarak faaliyetine başlamıştır. Enstitünün başkanlığını Derwiş Ferho sürdürmektedir. Herhangi bir siyasi partiye bağlı olmayan enstitü, Belçika hükümetinden maddî destek de almıştır. Enstitünün 2004 yılında Gürcistan’da bir şubesi açılmıştır.

Enstitü, Brüksel’de ilk defa 17-21 Eylül 2014 yılında düzenlenen ‘Kürd Kültür Haftası’ etkinliklerini düzenleyen kurumlardan biri olarak yer almıştır. Enstitünün Almanca, İngilizce, Fransızca, Hollandaca, Kürdçe ve Türkçe farklı türde 100 civarında yayını da bulunmaktadır: ‘Muhtasar Hayatım (E. Cemîl Paşa, 1991), ‘Kurdistana Sevgiler (Rojan Hazim, 2001)’, ‘Marê di Tûr de (Medenî Ferho, 1999)’, ‘Kurdên Tirkiyê di dema herî nuh da (M.A. Hasretyan, 1994)’, ‘Le Genocide Kurde (Desmond Fernandes, 2002)’, ‘Kurdish nationalizm in Mam u Zîn of A. Khanî (F. Shakely, 1993)’, ‘De Koerden, in de (voor-malige), Sovjetunie 1921-1994 (Herman Teals).

İstanbul Kürd Enstitüsü (Türkiye, 1992):

Feqi Hüseyin Sağnıç, Abdurrahman Dürre, Talat İnanç, Yaşar Kaya, Musa Anter, İbrahim Gürbüz, Cemşid Bender gibi Kürd aydınlarının ve İsmail  Beşikçi’nin katılımıyla 18 Nisan 1992 tarihinde Mezopotamya Kültür Merkezi bünyesinde kurulan İstanbul Kürd Enstitüsü, kuruluşundan hemen sonra polisler tarafından tabelası indirilmiştir. Enstitü, 2006 yılına kadar hem tabelasını kullanamamış, hem de ancak ‘Zend Bilim Kültür Basım LTD. ŞTİ’ ismiyle faaliyette bulunmuştur. 2006 yılında dernek statüsüne kavuşmuştur.

Enstitünün “Tüzük” programında şu dört amaç ortaya konulmuştur:

-Enstituya Kurdî, Kürd dili, tarihi, edebiyatı, halk bilimi, etnografya ve sanat dallarında genel olarak Kürd kültürü ve sosyolojik mirası alanında araştırma ve inceleme yapar, tahrip edilmiş, yağmalanmış Kürd kültür ve sanat değerlerinin derlenip merkezileştirilmesi, korunması ve yenilenmesine hizmet eder. Elde ettiği ürünleri kamuoyuna sunar.

-Enstituya Kurdî, Kürd dili, tarihi, edebiyatı, folkloru vs. alanında çalışmalar yapan çeşitli ülkelerdeki enstitü, akademi, kültür merkezleri vb. çalışmalar yapan kurumlarla ilişkiler kurar; düşünce alışverişinde bulunarak ortak konferans, seminer, sempozyum benzeri etkinlikler düzenler, karşılıklı kültürel dayanışmanın geliştirilmesi için zemin hazırlar.

-Enstituya Kurdî, kültür kurumlarıyla ilişkiler geliştirirken ortak bilimsel bilgi ve demokratik kültürün geliştirilmesini, çalışmalarının temel hedefi olarak benimser.

-Enstituya Kurdî, çeşitli baskı güçlerinin ve resmi ideolojinin savunucusu kurum ve kuruluşların ürettiği kültürel sömürü, kültürel yozlaşma ve kültürün desentralizasyonuna karşı alternatif programlar geliştirir, demokratik kültürün geliştirilmesinin ancak çağdaş ulusal kültür mirası üzerinde mümkün olabileceğini benimser.

Kürdçenin öğrenilmesi için kurslar düzenlemekte, özel dersler verilmektedir. Hasan Cemal, Cengiz Çandar, Ahmet Tulgar ile Boğaziçi Üniversitesi’nden  Prof. Dr. Şemsa Özer Kürdçe özel ders alanlardan sadece birkaçıdır.

Kursların yanında, eğitim materyalleri de hazırlanmıştır. “Hînker, 1, 2, 3” seti yetişkinlere hitap ederken, çocuklar için de “Hîndekariya Xwendin û Nivîsînê” isimli kitaplar bulunmaktadır. Bunların yanında birçok gramer ve sözlük de hazırlanmıştır. “Ferhenga Kurdî-Tırkî (Zana Farqînî, 2013)”, “Ferhenga Biwêjan (Mustafa Borak, 2015)”, “Dîroka Wêjeya Kurdî (Feqî Huseyn Sağnıç)”, “Rêzimana Kurmancî (Sami Tan)”, “Gotinên Pêşiyan (Memet Öncü)”, “Dîwana Rûhî (Şex Evdirehmanê Axtepî, 2002)”, “Dîwana Kerbelayî (Şêx Mihemed Kerbelayî, 2002)” isimli kitaplar, enstitünün 100’e yaklaşan yayınlarından sadece birkaçıdır.

Enstitüye bağlı olarak yayınlanan ‘Zend’ ile ‘Fêrname’ dergileri bulunmaktadır. İlk sayısı 1994 yılında çıkan ‘Zend’ dergisinin 1999 yılında yayını durdurulmuş olsa da 2004 yılında tekrar faaliyetine başlamıştır. Şimdiye kadar 24 sayısı çıkan ve Kürdoloji alanında önemli makalelerin yayınlandığı dergide ayrıca önemli dosyalar da hazırlanmıştır: ‘Parastina Zimên (S:5/2007)’, ‘Devok û Zaravayên Kurdî (S:22/2014)’, ‘Ziman û Perwerdehi (S:4/2006)’. Altı ayda bir yayınlanan Fêrname dergisi, daha çok çocukların eğitim/öğretim faaliyetine dönük olup, 4 sayı (2016) çıkmıştır.

Enstitü, kuruluşundan bu yana amaçları doğrultusunda bilimsel ve kültürel birçok etkinliğe ev sahipliği yapmıştır: “Kürd Kültür Konferansı (İbrahim Gürbüz, Abdurrahman Durre, F. Hüseyin Sağnıç:14-19 Kasım 1992)”, “Kürd Toplumunda Sosyolojik Dönüşümler (İsmail Beşikçi:22 Mayıs 1993)”, “Arkeolojik Bulgular Işığında Kürd Medeniyetleri (Cemşid Bender: 22 Haziran 1993)”, “Latin Harfli Kürd Alfabesinin Sorunları ve Olası Çözüm Yöntemleri (31 Temmuz 1993)”, “Sevr’den Lozan’a, Lozan’dan Günümüze Kürdler (11 Eylül 1993)”, “Kürd Aydını Celadet Ali Bedirhan (24 Ekim 1993)”, “Musa Anter: Yaşamı ve Mücadelesi (3 Ekim 1993)”, “Ahmedê Xani Konferansı (Felat Dılgeş: 9 Nisan 1995)”, “Mezopotamya Halkları ve Toplumsal Sorunları (30 Mart 1996)”. Enstitü tarafından 4 Şubat 1996 yılında İstanbul’da düzenlenen “Kürd Sorunu ve Demokratik Çözüm Yolları” isimli sempozyumda Doğu Ergil, Mahir Kaynak, Şefik Beyaz, Osman Özçelik, Altan Tan gibi şahıslar konuşmacı olarak yer almış ve sempozyum büyük ilgi toplamıştır. İstanbul Kürd Enstitüsü, Berlin Kürd Enstitüsü, Bürüksel Kürd Enstitüsü ve Stockholm Kürd Enstitüsü 16 Eylül 2000 tarihinde ortak bir açıklama yaparak Kürdler arası çatışmaların durdurulmasını ve iç barışın sağlamasını istemişlerdir.

Enstitü, 2005 yılından itibaren, “Feqi Hüseyin Sağnıç Dil Ödülü”nü vermektedir. Şimdiye kadar; Zana Farqînî (2005), “M. Malmîsanij (2006), Abdullah Demirbaş (2007), Azadiya Welat Gazetesi (2008), Ahmet Türk (2009), “Kawa Nemir (2010), KCK tutukluları adına Hatip Dicle (2011), Mulazim Özcan (2012), SZK-Rojava (2013), Ronahî Önen (2014), Süleyman Çevik (2015) şimdiye kadar ödül alanlar arasındadır.

Enstitünün, 17 Nisan 1993 tarihindeki birinci Olağan Genel Kurulu Toplantısı’nda Şefik Beyaz başkan olarak seçilmiştir. Enstitü, 17 Nisan 1994’te ikinci, 9 Temmuz 1995’te üçüncü, 15 Aralık 1996’da dördüncü, 14 Şubat 1998’de beşinci, 24 Haziran 2000’de altıncı kongresini gerçekleştirmiştir. 2013 yılından itibaren eş başkanlığa geçen enstitünün başkanlığında Sami Tan ve Gülseren Yılmaz bulunmaktadır.

Berlin Kürd Enstitüsü (Almanya, Berlin-Köln, 1994):

1994 yılında Berlin’de kurulan Kürd Enstitüsü; Brüksel ve Paris Kürd Enstitülerine yakınlığı da dikkate alarak 2007 yılında Köln’e taşınmıştır. Enstitünün kuruluşundan sonra başkanlık görevini İsmet Şerif Vanlı üstlenmiş, ancak Avrupa’da KNK’nin (Sürgündeki Kürd Meclisi) kurulmasından sonra bu görevi Mihemed Emin Pencwinî devam etmiştir. Ayrıca Fehmi Balayî de başkanlık koltuğunda hizmet etmiştir. 

Enstitü, Kürd dili, kültürü ve tarihi üzerine birçok araştırma, konferans ve panelin düzenlenmesine, birçok ders ve bilimsel araştırma kitabının yayınlanmasına, dil kurslarının düzenlenmesine ve yürütülmesine imza atmıştır. Almanya’nın Hagen kentinde çalışmalarını sürdürmeye devam eden enstitü, 2015 yılında gerçekleştirmiş olduğu 10’uncu kongresinde eşbaşkanlık sistemine geçme ve kongrenin iki yılda bir yapılması kararı alınmıştır.

Almanya'daki ‘Kürd Bilim ve Araştırma Enstitüsü’ çalışma programını ve hedeflerini kısaca şöyle belirtmiştir:

-Kürd dili, tarihi ve kültürü üzerine orta ve uzun vadeli araştırma programlarının derinleştirilerek sürdürülmesi,

-Kalifiye elemanların bulunup yetiştirilmesi/yerleştirilmesi için plan ve projelerin hazırlanması, bununla ilgili finansal sorunların çözülmesi,

-NAV-DEM, YMK, YXK, Halk Meclisleri gibi diğer ilgili kurumlarla mevcut ilişkilerin daha da geliştirilmesi ve anadili mücadelesi ile ilgili ortak projelerin oluşturulması,

-Kürdçe alanında çalışacak gençlerin yetiştirilmesi, bununla ilgili finansal sorunların çözümü için çaba sarf edilmesi.

Enstitünün birçok kitap çalışmasından sadece bir kaçının ismi şu şekildedir: Pirtûka Rêzimanî bi Navê Perspektîf Dersên Rêzimana kurdî (Kurmanci-Fevzi Özmen)’, ‘Kürdçe-Türkçe İzahlı Sözlük (Alî Huseyîn Kerim)’, ‘Ferhenga Kurdî-Almani/Almanî-Kurdi (Kürdçe-Almanca/Almanca-Kürdçe Sözlük (Abdulkadir Ulumaskan)’.

Enstitü tarafından yayınlanan ‘Lêkolin’ adlı bilim ve araştırma dergisinin şimdiye kadar 19 sayısı çıkmıştır. Mevsimlik olarak yayınlanan ancak maddi sıkıntılardan dolayı düzenli olarak yayınlanamayan dergide bilimsel içerikli yazılar yayınlanmaktadır. Ayrıca derginin birçok sayısı ‘özel sayı’ olarak yayınlanmıştır.

Enstitü, birkaç ayda bir düzenlemiş olduğu ‘Okuma Günleri’ programıyla, farklı konuları ve konukları dinleyicilerle bir araya getirmektedir. Enstitü; Achen, Essen, Bochum gibi üniversitelerde Kürdçe kursların düzenlenmesini de sağlamıştır. Ayrıca kurslar için, Kürdçe eğitim/öğretim materyallerini de hazırlamıştır.

WIEN Kürd Enstitüsü/Institut für Kurdologie (Avusturya, Wien-1994):

Celîle Celîl tarafından Avusturya’nın Eichgraben kasabasında 1994 yılında ‘Casimê Celîl’ ismiyle ‘Kürd Enstitüsü ve Kütüphanesi’ kurulmuştur. Resmi olarak ise 2008 yılında faaliyetine başlayan kütüphanede Kürdler üzerine; Farsça, Türkçe, Arapça, Rusça, Ermenice, Kürdçenin bütün lehçelerinde, 20 binin üzerinde kitap yer almaktadır. Enstitünün akademik faaliyetlerini Celîle Celîl, Birgit Cerha, Prof. Dr. Christian Leithner ve Dr. Aurelia Weikert sürdürmektedir.

Enstitünün aynı zamanda 30 civarında yayın faaliyeti de bulunmaktadır: ‘Stran û Dilanên Kurdî (5 Cilt, 2001/2, 2006, 2012)’, ‘Mesele û Metelokên Gelê Kurd (2005)’, ‘Keşkûla Kurmancî (2004)’, ‘Awazên Kurdî (2011)’, ‘Sêxiştîyên Kurmancî Xorasan (2012)’, ‘Zargotina Kurdî (10 Cilt, 2014, 2015, 2016)’ .

Enstitü; Kürd edebiyatını, Kürd kültürünü Almanlara tanıtma amacındadır. Bunun için de Kürdçe eserleri Almanca’ya çevirip yayınlamaktadır.

Stockholm Kürd Enstitüsü (İsviçre, 1996):

1996 yılında İsveç’in başkenti Stockholm’de açılmıştır. Enstitünün başkanlığını Hüseyn Xeliqî sürdürmektedir. Enstitü tarafından ‘Avaşin’ dergisi yayınlanmaktadır. Enstitünün ayrıca kitap faaliyeti de bulunmaktadır: ‘Dîroka Êla Sêvika (Şoreş Reşî, 2013)’, ‘Dîroka ji Agir (Hasan Cûdî)’, ‘Welatê Evarê (Serkan Birûsk)’, ‘Dîroka Edebiyata Kurdî (Kawa Amîn)’.

2012 yılında başlanan ‘Kürd Şiir Gecesi’ etkinliklerine her yıl devam edilmektedir. Enstitü, 2014 yılında düzenlemiş olduğu şiir günlerini, Kobanê ve Şengal’deki direnişe adamıştır. 2015 yılında düzenlenen ‘Şiir Gecesi’ne İhsan Esper (Zazak), Runak Suwani, Hiwa Zekeriyai, Muhammed Banixelani (Sorani), Iman Botani, Aynur Aras, Xizan Silan, Ednan Doğan, Kamran Simo, Qadir Celik ve Hawar Hewremi (Kurmancî) şiirlerini okumuşlardır. Enstitü, 2009 yılında Kürd partilerine çağrıda bulunarak, aralarındaki ihtilafı gidermelerini ve birlikte çalışmalarını istemiştir.

2000 yılında İsveç’te ölen Kürd yazar Mahmut Baksi’nin vasiyeti gereği bütün arşivi, enstitüye bağışlanmıştır.

(Devam edecek)

(A.T.K)

YORUMLAR (0 Yorum)

Bu sayfalarda yer alan okur yorumları kişilerin kendi görüşleridir.
Yazılanlardan imp-news sorumlu tutulamaz